SKARBY Z KSIĄŻEK

Karmelitańskie książki i modlitewniki z przełomu XVII/XVIII w. przypominają niekiedy kapsułę czasu. To porównanie przysługuje im nie tylko ze względu na treść, ale także z powodu obrazków i różnych karteczek, jakie do nich wkładano. Niekiedy służyły za praktyczne zakładki, ale najczęściej umieszczano na nich ważne dla właściciela książki treści. Na fotografiach zamieszczonych poniżej można zobaczyć przykłady takich malutkich skarbów odnalezionych między stronicami różnych ksiąg i przechowywanych w Archiwum Prowincji.

PATRONI MIESIĘCZNI

Niektóre z karteczek to “patroni miesięczni”. Każdego miesiąca siostry (podobnie też i bracia) losowały imię świętego patrona, który stawał się ich szczególnym opiekunem na najbliższy czas. “Patron miesięczny” wzmiankował także cnotę, jaką należało praktykować w danym miesiącu z większym zaangażowaniem, a także konkretne umartwienie pokutne.

Przykłady “patronów miesięcznych”
z przełomu XVII/XVIII w. (Fot. Arch. OCD)

DUCHOWE UMOWY

Na odwrocie obrazków można czasem odnaleźć “duchowe umowy” zawierane pomiędzy karmelitą i karmelitanką. Umowa w pięciu punktach dotyczyła obustronnego zobowiązania do głębszego życia duchowego, a także wzajemnego towarzyszenia sobie modlitwą i ofiarami nie tylko za życia, ale i po śmierci jednej ze stron. “Umowa w miłości Pana Iezvsa, teraz y po smierci, z W.[ielebnym] Oycem Mikołaiem od S[więtego]. Stanisława K.[armelitą] Boss.[ym] grzeszney Agnieszki od Pana Iezvsa Baranka, Niegodnej Kar:[melitanki] Boss[ej]. Na te pięc punktow. 1. Nigdy Dobrodzieia Naβego Pana Iezvsa nie obrażać nie tylko uchowaÿ Boże smiertelnem grzechem ale y namnieyβem dobrowolnem powβedniem, niedoskonałością umyslna. A iesliby się z ułomności co trafiło, to iako napredzey zaras 2. Przepraβac Pana Iezvsa, y błagac go wm[wasza miłość] za mię nawiekβą grzeβnice, ia teβ za wmści[waszej miłości], proβąc aby nas strzegł na zawβe od βwanku w łasce swoiey S.[więtej] owβem pomnażał w duβach naβÿch chwałę swoię S.[więtą] y co mu iest namilszego. 3. Przyłączyc Pannę Przenaswietβą do tey umoweÿ y do wβelakich spraw naβych, po niey S.[więtą] Matkę naβe y S.[więtego] Oyca Iozepha y swych Patronow. 4. Kiedy kto z nas umrze wziąc owego Rozum ÿ wolą, y tą Pana Iezvsa kochac za niego, a βczegulnie się za te duβe modlic. 5. Duβom w czyscu, ile ratunku nie maiącem, wβystkie zasługi swoie darować, w każdy dzień im co osobliwego posyłając, a ile owey z którą iest ta umowa. Na więkβą czesc y chwałe Panu Bogu. Amen. W Poznaniu R.[oku] P.[ańskiego] 1684, dnia Iunÿ 14. wm[waszej miłości] Oyca mego naniegodnieyβa corka y sługa S.[więtych] modlitw na zawβe barzo prosi”.

“Umowa duchowa” z 1684 r. między s. Agnieszką od Pana Jezusa Baranka
i o. Mikołajem od św. Stanisława. Rewers obrazka. (Fot. Arch. OCD)

“Umowa duchowa” z 1684 r. między s. Agnieszką od Pana Jezusa Baranka
i o. Mikołajem od św. Stanisława. Awers obrazka z najważniejszymi
datami życia s. Agnieszki. (Fot. Arch. OCD)

“Umowa duchowa” z 1732 r. między o. Idzim od Krzyża
i s. Teresą od Ducha Świętego. Rewers obrazka. (Fot. Arch. OCD)

“Umowa duchowa” z 1732 r. między o. Idzim od Krzyża
i s. Teresą od Ducha Świętego. Awers obrazka z najważniejszymi
datami życia o. Idziego. (Fot. Arch. OCD)

FRAGMENTY ŚREDNIOWIECZNYCH RĘKOPISÓW

Zdarza się, że w rozpadających się okładkach lub grzbietach książek odnaleźć można fragmenty średniowiecznych rękopisów. Niepotrzebne stronice dawnych tekstów cięto na paski, a następnie wzmacniano nimi nowo oprawiane książki. Niekiedy cała strona dawnego rękopisu służyła za obwolutę “młodszej” w czasie książki.

Fragmenty rękopisów średniowiecznych odnalezione w zniszczonych
okładkach książek. (Fot. Arch. OCD)

Karty średniowiecznych rękopisów służące jako okładki
“młodszych” w czasie książek. (Fot. Arch. OCD)

DAWNA GRAFIKA

Książki i modlitewniki pełne są przede wszystkim czarno-białej grafiki, czyli popularnych obrazków przedstawiających sceny biblijne, hagiograficzne oraz symboliczne. Niektóre tworzą ponumerowane i tematyczne serie, np. wyobrażenia świętych, sceny z życia Jezusa lub Maryi, poszczególne prawdy wiary wypowiadane w Credo.

Obrazek nr 3 z serii przedstawiającej poszczególne
etapy męki Jezusa. (Fot. Arch. OCD)

Obrazek nr 8 z serii ukazującej poszczególne prawdy wiary
wypowiadane w Credo: Wierzę w Ducha Świętego. (Fot. Arch. OCD)

ROZMAITOŚCI

Na karteczkach pochodzących z karmelitańskich starodruków pojawiają się często skróty J+M lub JM+JT. Pierwszy nawiązuje do imion Jezus, Maria, a drugi do imion Jezus, Maria, Józef, Teresa (Teresa od Jezusa – reformatorka zakonu karmelitańskiego ).

Karteczka z podpowiedziami, jakim świętym dedykować w Karmelu
poszczególne miesiące. (Fot. Arch. OCD)

Karteczka z modlitwą przed przystąpieniem do lektury Ewangelii
znaleziona w starodruku z XVII w. (Fot. Arch. OCD)

Chrystus ukrzyżowany.
Rysunek karmelitanki bosej z XVIII w. (Fot. Arch. OCD)

Jerzy Zieliński OCD