SKARBY Z KSIĄŻEK

Karmelitańskie książki i modlitewniki z przełomu XVII/XVIII w. przypominają niekiedy kapsułę czasu. To porównanie przysługuje im nie tylko ze względu na treść, ale także z powodu obrazków i różnych karteczek, jakie do nich wkładano. Niekiedy służyły za praktyczne zakładki, ale najczęściej umieszczano na nich ważne dla właściciela książki treści. Na fotografiach zamieszczonych poniżej można zobaczyć niektóre z takich malutkich skarbów odnalezionych między stronicami różnych ksiąg i przechowywanych w archiwum prowincji.

PATRONI MIESIĘCZNI

Niektóre z karteczek to “patroni miesięczni”. Każdego miesiąca siostry (podobnie też i bracia) losowały imię świętego patrona, który stawał się ich szczególnym opiekunem na najbliższy czas. “Patron miesięczny” wzmiankował także cnotę, jaką należało praktykować w danym miesiącu z większym zaangażowaniem, a także konkretne umartwienie pokutne.

Przykłady “patronów miesięcznych” z przełomu XVII/XVIII w.

DUCHOWE UMOWY

Na odwrocie obrazków można czasem odnaleźć “duchowe umowy” zawierane pomiędzy karmelitą i karmelitanką. Umowa w pięciu punktach dotyczyła obustronnego zobowiązania do głębszego życia duchowego, a także wzajemnego towarzyszenia sobie modlitwą i ofiarami nie tylko za życia, ale i po śmierci jednej ze stron. “Umowa w miłości Pana Iezvsa, teraz y po smierci, z W.[ielebnym] Oycem Mikołaiem od S[więtego]. Stanisława K.[armelitą] Boss.[ym] grzeszney Agnieszki od Pana Iezvsa Baranka, Niegodnej Kar:[melitanki] Boss[ej]. Na te pięc punktow. 1. Nigdy Dobrodzieia Naβego Pana Iezvsa nie obrażać nie tylko uchowaÿ Boże smiertelnem grzechem ale y namnieyβem dobrowolnem powβedniem, niedoskonałością umyslna. A iesliby się z ułomności co trafiło, to iako napredzey zaras 2. Przepraβac Pana Iezvsa, y błagac go wm[wasza miłość] za mię nawiekβą grzeβnice, ia teβ za wmści[waszej miłości], proβąc aby nas strzegł na zawβe od βwanku w łasce swoiey S.[więtej] owβem pomnażał w duβach naβÿch chwałę swoię S.[więtą] y co mu iest namilszego. 3. Przyłączyc Pannę Przenaswietβą do tey umoweÿ y do wβelakich spraw naβych, po niey S.[więtą] Matkę naβe y S.[więtego] Oyca Iozepha y swych Patronow. 4. Kiedy kto z nas umrze wziąc owego Rozum ÿ wolą, y tą Pana Iezvsa kochac za niego, a βczegulnie się za te duβe modlic. 5. Duβom w czyscu, ile ratunku nie maiącem, wβystkie zasługi swoie darować, w każdy dzień im co osobliwego posyłając, a ile owey z którą iest ta umowa. Na więkβą czesc y chwałe Panu Bogu. Amen. W Poznaniu R.[oku] P.[ańskiego] 1684, dnia Iunÿ 14. wm[waszej miłości] Oyca mego naniegodnieyβa corka y sługa S.[więtych] modlitw na zawβe barzo prosi”.

“Umowa duchowa” z 1684 r. między s. Agnieszką od Pana Jezusa Baranka
i o. Mikołajem od św. Stanisława. Rewers obrazka.

“Umowa duchowa” z 1684 r. między s. Agnieszką od Pana Jezusa Baranka
i o. Mikołajem od św. Stanisława. Awers obrazka z najważniejszymi
datami życia s. Agnieszki.

“Umowa duchowa” z 1732 r. między o. Idzim od Krzyża i s. Teresą od Ducha Świętego.
Rewers obrazka.

“Umowa duchowa” z 1732 r. między o. Idzim od Krzyża i s. Teresą od Ducha Świętego.
Awers obrazka z najważniejszymi datami życia o. Idziego.

FRAGMENTY ŚREDNIOWIECZNYCH RĘKOPISÓW

Zdarza się, że w rozpadających się okładkach lub grzbietach książek odnaleźć można fragmenty średniowiecznych rękopisów. Niepotrzebne stronice dawnych tekstów cięto na paski, a następnie wzmacniano nimi nowo oprawiane książki. Niekiedy cała strona dawnego rękopisu służyła za obwolutę “młodszej” w czasie książki.

Fragmenty rękopisów średniowiecznych odnalezione w zniszczonych okładkach książek.

Karty średniowiecznych rękopisów służące jako okładki “młodszych” w czasie książek.

DAWNA GRAFIKA

Książki i modlitewniki pełne są przede wszystkim czarno-białej grafiki, czyli popularnych obrazków przedstawiających sceny biblijne, hagiograficzne oraz symboliczne. Niektóre tworzą ponumerowane i tematyczne serie, np. wyobrażenia świętych, sceny z życia Jezusa lub Maryi, poszczególne prawdy wiary wypowiadane w Credo.

Obrazek nr 3 z serii przedstawiającej poszczególne etapy męki Jezusa.

Obrazek nr 8 z serii ukazującej poszczególne prawdy wiary
wypowiadane w Credo: Wierzę w Ducha Świętego.

ROZMAITOŚCI

Na karteczkach pochodzących z karmelitańskich starodruków pojawiają się często skróty J+M lub JM+JT. Pierwszy nawiązuje do imion Jezus, Maria, a drugi do imion Jezus, Maria, Józef, Teresa (Teresa od Jezusa – reformatorka zakonu karmelitańskiego ).

Karteczka z podpowiedziami, jakim świętym dedykować w Karmelu
poszczególne miesiące roku.

Karteczka z modlitwą przed przystąpieniem do lektury Ewangelii
znaleziona w starodruku z XVII w.

Chrystus ukrzyżowany. Rysunek karmelitanki bosej z XVIII w.

Jerzy Zieliński OCD