ZAGÓRZ

1. KRÓTKA HISTORIA KLASZTORU

Klasztor Zwiastowania Najświętszej Maryi Panny w Zagórzu koło Sanoka fundował Jan Franciszek Stadnicki herbu Śreniawa, syn Wiktoryna ze Żmigrodu i Teresy z Tomisławskich Stadnickich, kasztelanów przemyskich, wojewoda wołyński. Inkastelowany klasztor z kościołem budowano z początkiem XVIII wieku, a ukończono około 1730 roku. Klasztor wraz z kościołem otoczony był murami fortecznymi ze strzelnicami. Świątynia barokowa o rzucie przyziemia prostokątnym. Jej oryginalność w stosunku do wcześniejszych kościołów karmelitańskich stanowi ośmioboczna nawa centralna. Fasada bezwieżowa, trójprzęsłowa, dwukondygnacyjna, typu kościoła Il Gesu, zmodyfikowana przez architekta Francesco da Voltera w projekcie kościoła karmelitów bosych Santa Maria della Scala w Rzymie, który stał się wzorcowym dla całej kongregacji włoskiej św. Eliasza. Wnętrze świątyni przyozdobiono iluzjonistycznymi ołtarzami, malowanymi al fresco na ścianach. Klasztor przeznaczony był na dom modlitwy i ewangelicznej pracy w okolicy.

Ruiny klasztoru na fotografii z lat dwudziestych XX wieku. (Narodowe Archiwum Cyfrowe)

Ruiny klasztoru sfotografowane około 1910 roku. (Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona)

Ruiny kościoła sfotografowane około 1905 roku.
(Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona)

Klasztor zniszczony został przez pożar 26 listopada 1822 roku. Zakonnicy nie mieli funduszów na restaurację spalonego klasztoru. Rząd zniósł klasztor w 1831 roku. Jego majątek przeszedł na skarb państwa i do funduszu religijnego.

W roku 1956 ojciec Józef od Matki Bożej (Jan Prus), prowincjał karmelitów bosych, podjął śmiałą decyzję odbudowy klasztoru w Zagórzu, z funduszów państwowych i zakonu. Po uzyskaniu zgody władz kościelnych i państwowych zamieszkał wraz z bratem Wawrzyńcem Radkiewiczem w tymczasowym baraku na terenie dawnej warowni. Odgruzowano kościół i klasztor oraz studnię. Zabezpieczono elewacje kościoła, zgromadzono większość materiałów budowlanych do rekonstrukcji zabytku. Architekt Tadeusz Żurowski wykonał dokumentację pomiarową i plany rekonstrukcji. Po nagłej śmierci ojca Józefa Prusa (5 kwietnia 1962) Wojewódzki Urząd do Spraw Wyznań w Rzeszowie nakazał zlikwidować placówkę zakonną w Zagórzu. Zakonnicy z żalem opuścili Zagórz 10 października 1962 roku. Decyzja ta wyrządziła ogromną szkodę kulturze narodowej. Do tej pory mógł być odbudowany zabytkowy zespół sakralnego budownictwa z początku XVIII wieku.

Ruiny kościoła sfotografowane w 1970 roku.

Ruiny kościoła sfotografowane w 1970 roku.

Ruiny kościoła sfotografowane w 1970 roku.

Ruiny klasztoru sfotografowane w 2011 roku. Fot. Jerzy Zieliński OCD.

Ruiny kościoła sfotografowane w 2011 roku. Fot. Jerzy Zieliński OCD.

Ruiny kościoła sfotografowane w 2011 roku. Fot. Jerzy Zieliński OCD.

2. OBSZERNA HISTORIA KLASZTORU

Benignus Wanat OCD, Zakon Karmelitów Bosych w Polsce. Klasztory karmelitów i karmelitanek bosych 1605-1975, Wydawnictwo Karmelitów Bosych, Kraków 1979, s. 513-532.

BW16

3. HISTORIA ARCHIWUM

Z dawnego zasobu archiwum klasztoru w Zagórzu pozostały tylko fragmenty akt z ostatniej jego doby. Znajdują się one obecnie w Wojewódzkim Archiwum Państwowym w Krakowie na Wawelu, w zespole: Teki Schneidra, sygn. 1739 i 1740. Natomiast cały dawniejszy zasób zagórski zaginął bez wieści. Przypuszczać należy, że uległ zniszczeniu przy pożarze klasztoru. Podobny los spotkał archiwum konwentu przemyskiego. W 1784 roku po kasacie klasztoru w Przemyślu tamtejsi karmelici bosi przenieśli się do Zagórza. Ponieważ ich dobra ziemskie i sumy funduszowe przyłączono również do Karmelu zagórskiego, zgromadzenie zabrało ze sobą także zasób archiwum klasztoru, a przynajmniej dokumentację do dóbr aktualnie posiadanych. Prawdopodobnie spłonęła ona w pożarze wraz z miejscowymi aktami.

Z ksiąg urzędowych twierdzy w Zagórzu pozostała do naszych czasów tylko księga wizytacji prowincjalnych i generalnych, która szczęśliwym losem zawędrowała do archiwum klasztoru karmelitów trzewiczkowych w Krakowie. Ówczesny archiwariusz ojciec Michał Wojnarowski w czasie porządkowania zbiorów przekazał księgę do archiwum prowincji w Czernej.

Obecny zasób zagórski obejmuje akta z lat 1956-1962 dotyczące rewindykacji, zabezpieczenia i restauracji klasztoru. W 1962 roku po zwinięciu placówki akta te przekazane zostały do archiwum prowincji.

Benignus Wanat OCD